Jak myślisz? Jaka jest prawidłowa odpowiedź na te pytania?

Co się dzieje z alimentami, gdy osoba, która była zobowiązana do ich zapłaty, umiera? Czy dług przechodzi na rodzinę zmarłego?

Odpowiedź jedynie pozornie może wydawać się prosta.

W praktyce bardzo często spotykam się z myleniem dwóch zupełnie różnych sytuacji dotyczących alimentów, które z prawnego punktu widzenia trzeba wyraźnie rozróżniać.

Pierwsza z nich dotyczy obowiązku alimentacyjnego i bieżących alimentów. Druga sytuacja odnosi się do zaległych alimentów.

Dlatego spotkania dotyczące dziedziczenia alimentów zaczynam od jednego pytania:
Czy chodzi o alimenty, które już były należne, ale jeszcze nie zostały uregulowane, czy chodzi alimenty bieżące?

Odpowiedź na to pytanie często porządkuje całą sprawę.

W jaki sposób? Przeczytaj i sprawdź.

Bieżące alimenty. Czy obowiązek alimentacyjny podlega dziedziczeniu?

Nie. Obowiązek alimentacyjny nie podlega dziedziczeniu.

Obowiązek alimentacyjny jest obowiązkiem ściśle osobistym, co oznacza, że jest związany z konkretną osobą – tą, która została zobowiązana do alimentów i powinna je płacić.
W chwili śmierci zobowiązanego do alimentów sam obowiązek alimentacyjny wygasa.

Alimenty bieżące to te, które miały być płacone w określonych terminach (zazwyczaj co miesiąc). Alimenty bieżące nie przechodzą na spadkobierców zobowiązanego do ich uiszczania.

To oznacza, że:

• nie można „przepisać” alimentów na żonę zmarłego,
• nie można żądać dotychczasowych alimentów od spadkobierców, np. od dzieci zmarłego,
• nie można wystąpić do sądu o alimenty od spadkobierców zamiast zmarłego.

Podczas wyjaśniania tych kwestii czasami widzę rozczarowanie, ponieważ potrzeby dziecka przecież nie znikają. Prawo jednak rozdziela obowiązek alimentacyjny od długów spadkowych.

I to jest ta część, która najczęściej powoduje nieporozumienia.

Po śmierci dłużnika:

• nie powstają nowe raty alimentów,
• ustalone alimenty wygasają,
• nie można żądać od spadkobierców alimentów „zamiast” zmarłego.

Zaległe alimenty a śmierć dłużnika alimentacyjnego

Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku zaległych alimentów.

Czasami zdarza się, że osoba zobowiązana do płacenia alimentów, nie płaci ich w ogóle albo płaci, ale jedynie częściowo, spóźnia się z płatnościami. Wówczas powstają tak zwane zaległe, niezapłacone alimenty.

Czy takie zaległe alimenty są dziedziczone?

Tak. Należności alimentacyjne, które stały się wymagalne przed śmiercią zobowiązanego do alimentów wchodzą w skład spadku.

Innymi słowy, jeżeli w chwili śmierci dłużnika alimentacyjnego istniały zaległe, niezapłacone dotychczas alimenty, to takie zaległości wchodzą do spadku i stają się długiem spadkowym.

Chodzi o alimenty, które:

• były zasądzone,
• stały się wymagalne przed śmiercią zobowiązanego,
• ale nie zostały zapłacone za życia dłużnika.

W takim przypadku mówimy o konkretnym długu, który może być dochodzony od spadkobierców i jest traktowany jak każdy inny dług spadkowy.

W praktyce oznacza to, że można dochodzić zaległych alimentów wraz z odsetkami od spadkobierców zmarłego.

UWAGA! Można je uzyskać w takim zakresie, w jakim spadkobierca dłużnika alimentacyjnego ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe. Na przykład, jeżeli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, to będzie odpowiadał za wszystkie długi spadkowe, w tym zaległe alimenty do wartości odziedziczonego majątku spadkowego.

W przypadku zaległości alimentacyjnych, które weszły w skład spadku, ich odzyskanie jest możliwe, ale wymaga podjęcia odpowiednich kroków prawnych. Im szybciej podjęte działania, tym większa szansa na odzyskanie należności.

Czego nie można zrobić po śmierci zobowiązanego do alimentów?

Po śmierci osoby zobowiązanej do alimentów:

• nie można żądać nowych alimentów na przyszłość od spadkobierców,
• nie można „przenieść” wydanego wyroku alimentacyjnego na inną osobę,
• nie można egzekwować alimentów przyszłych, które jeszcze nie stały się wymagalne.

To często bywa trudne emocjonalnie, zwłaszcza gdy alimenty były jedynym źródłem utrzymania dziecka.

Jakie są możliwości po śmierci zobowiązanego do alimentów?

W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentów umiera, a drugi opiekun nie jest w stanie samodzielnie utrzymać i zaspokoić wszystkich potrzeb dziecka, można rozważyć następujące rozwiązania:

• ubieganie się o rentę rodzinną dla dziecka,
• sprawdzenie, czy zachodzą podstawy do ustalenia obowiązku alimentacyjnego wobec dalszych krewnych – np. dziadków dziecka (obowiązek alimentacyjny jest wówczas ustalany od nowa, z uwzględnieniem potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych osoby, która ma być zobowiązana).

Podsumowanie

Sam obowiązek alimentacyjny nie podlega dziedziczeniu, ale zaległe alimenty wchodzą w skład spadku i długów spadkowych. Spadkobiercy nie „przejmują” obowiązku alimentacyjnego, ale mogą odpowiadać za długi spadkowe, w tym za zaległe alimenty. Po śmierci zobowiązanego do alimentów warto sprawdzić, czy dziecku przysługuje renta rodzinna albo czy obowiązek alimentacyjny można nałożyć na innych krewnych dziecka. Spadkobierca osoby, która była zobowiązana do alimentów, powinien przed podjęciem decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadku sprawdzić, czy istnieje zadłużenie alimentacyjne, czy też alimenty były płacone na bieżąco.

Para codziennie dzieli mieszkanie, rachunki i wspólne życie, ale w kwestii prawa spadkowego i dziedziczenia osoby będące w konkubinacie są traktowane jak osoby obce.

Jakie są tego konsekwencje? Czym różni się dziedziczenie w małżeństwie od dziedziczenia w konkubinacie? Jakie prawa ma partner/partnerka po śmierci drugiej osoby i jak można się zabezpieczyć?

Przeczytaj artykuł i sprawdź.

Dziedziczenie w małżeństwie

Zgodnie z polskim prawem spadkowym, jeżeli jesteście małżeństwem:

• W przypadku dziedziczenia ustawowego: małżonek dziedziczy po współmałżonku z ustawy,
• Małżonek ma prawo do zachowku,
• W przypadku śmierci małżonka, jeżeli małżonkowie mieszkali razem, drugi małżonek może korzystać z mieszkania i urządzeń domowych przez 3 miesiące od otwarcia spadku,
• Małżonek, po spełnieniu odpowiednich przesłanek, może ubiegać się o rentę po zmarłym współmałżonku,
• Małżonek jako najbliższa rodzina ma ustawowe prawo do decydowania o pochówku zmarłego.

Dziedziczenie w konkubinacie

W konkubinacie sytuacja wygląda zupełnie inaczej:

• W przypadku dziedziczenia ustawowego: partner w konkubinacie (w nieformalnym związku) nie dziedziczy z ustawy,
• Jeżeli nie sporządzono testamentu, w którym partner został wskazany jako spadkobierca – partner w konkubinacie nie dziedziczy niczego z ustawy!
• Partner w konkubinacie nie ma prawa do zachowku,
• Partner w konkubinacie nie ma uprawnienia do korzystania z mieszkania i urządzeń domowych należących do zmarłego partnera,
• Partner w konkubinacie nie nabywa prawa do renty po zmarłym partnerze,
• Partner w konkubinacie nie ma ustawowego prawa do pochówku zmarłego.

Jak zabezpieczyć partnera w konkubinacie?

Testament

W przypadku konkubinatu testament stanowi minimalną formę zabezpieczenia, jeżeli partner chce zabezpieczyć drugiego partnera.

Testament pozwala wskazać, kto ma dziedziczyć majątek.

W testamencie można zapisać mieszkanie, samochód, pieniądze lub inne przedmioty (zapis windykacyjny lub zapis zwykły).

Warto mieć na uwadze, że spadkobiercy ustawowi (rodzina) mogą podejmować próby kwestionowania testamentu, dlatego warto skonsultować prawidłowość jego sporządzenia jak również dobrze jest sporządzić go u notariusza.

Poza testamentem istnieją inne formy zabezpieczenia:

Współwłasność majątku

Podczas zakupu rzeczy można wskazać obojga partnerów jako właścicieli nabytej rzeczy. Na przykład mieszkanie kupione wspólnie przez obojga partnerów, zapisane w księdze wieczystej na obojga partnerów jako współwłaścicieli. W razie śmierci każdy z partnerów ma swoją część. Można również ustanowić taką współwłasność ułamkową, jeżeli jeden z partnerów miał większy (np. ¾), a drugi miał mniejszy (np. 1/4)  wkład finansowy w zakup nieruchomości. Można już po zakupie mieszkania w ramach wzajemnych rozliczeń nakładów, przekazać jakąś część mieszkania drugiemu partnerowi (stanie się wówczas współwłaścicielem nieruchomości).

Darowizna

Można na mocy umowy darowizny przekazać część majątku partnerowi za życia.

Pełnomocnictwa i upoważnienia

Można udzielić pełnomocnictw, które umożliwią drugiemu partnerowi wgląd w sprawy medyczne, administracyjne czy bankowe.

Umowa partnerska

Można zawrzeć umowę cywilnoprawną, w której partnerzy uregulują wspólne zobowiązania i sprawy majątkowe, przedstawią w umowie jak powinien wyglądać podział. Co ważne, umowa taka w świetle prawa spadkowego nie zastąpi testamentu (jest on niezbędny, aby partner mógł dziedziczyć po zmarłym partnerze).

Różnice pomiędzy małżeństwem a konkubinatem w zakresie prawa spadkowego i dziedziczenia

Poniżej przedstawiam krótkie porównanie – najważniejsze różnice pomiędzy małżeństwem a konkubinatem w zakresie prawa spadkowego:

• Dziedziczenie ustawowe:
  • Małżeństwo – automatyczne, z góry przewidziane przez prawo.
  • Konkubinat – brak dziedziczenia ustawowego, wszystko zależy od testamentu.
• Zachowek:
  • Małżeństwo – małżonek ma ustawowe prawo do zachowku.
  • Konkubinat – brak ustawowego prawa do zachowku.
• Mieszkanie/dom i majątek wspólny:
  • Małżeństwo – jeżeli w małżeństwie obowiązywała ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, to część majątku należy do małżonka, a druga część jest przedmiotem spadku po zmarłym współmałżonku.
  • Konkubinat – partner może zostać z niczym, jeżeli nie jest formalnym współwłaścicielem rzeczy.
• Renta i świadczenia:
  • Małżeństwo – możliwość ubiegania się o rentę po zmarłym.
  • Konkubinat – brak prawa do renty.
• Pochówek i decyzje po śmierci:
  • Małżeństwo – małżonek ma prawo decydowania o pochówku.
  • Konkubinat – ustawowe prawo decydowania o pochówku ma rodzina.
• Dostęp do urzędów i informacji:
  • Małżeństwo – łatwy dostęp do dokumentów i spraw urzędowych.
  • Konkubinat – partner traktowany jest jak osoba obca, konieczne jest stosowne pełnomocnictwo lub upoważnienie.
• Podatek od spadku:
  • Małżeństwo – korzystne ulgi i zwolnienia podatkowe,
  • Konkubinat – brak przywilejów w zakresie ulg podatkowych.

Tematyka dziedziczenia w przypadku konkubinatu czy związku partnerskiego (wiem, nie każdy lubi określenie „konkubinat” J) jest bardzo ważna. Miłość miłością, ale czasami ta miłość i uczucia nie wystarczą, jeżeli jedno z partnerów umrze, a nie zostały wprowadzone zabezpieczenia dla drugiego z partnerów. Znam wiele sytuacji, gdy druga osoba zostawała z niczym, w bardzo trudnym położeniu, pomimo że wraz z partnerem od lat tworzyła nie tylko związek, ale także miała wkład w budowanie majątku. Małżeństwo daje małżonkom automatyczne prawa do dziedziczenia z ustawy oraz wiele innych przywilejów. W przypadku konkubinatu jest inaczej. Bez odpowiednich zabezpiecz

Rozstania rzadko kiedy bywają proste. Emocje, podział majątku, alimenty, kontakty. W tym wszystkim łatwo zapomnieć o tym, jakie są skutki prawne rozstania w kontekście prawa spadkowego i dziedziczenia.

Klienci często pytają: „Czy były mąż/była żona po mnie dziedziczy?” albo: „Co z dziedziczeniem, gdy sprawa rozwodowa trwa, ale wyrok jeszcze nie zapadł?”

Tematyka ta jest bardzo ważna, a jednak mam wrażenie, że często jest pomijana lub zapominana i odkładana na bok. Natomiast skutki prawne niewiedzy mogą być bardzo poważne!

W poniższym artykule postaram się przybliżyć Ci temat dziedziczenia po rozstaniu i odpowiedzieć na najważniejsze pytania:

• Czy były małżonek dziedziczy spadek?
• Kiedy były małżonek nie ma prawa do spadku po małżonku?
• Co się dzieje z dziedziczeniem po małżonku, gdy sprawa rozwodowa jest w toku?
• Jakie skutki prawne dla dziedziczenia ma separacja małżonków?

Dziedziczenie po rozwodzie

Wyobraź sobie taką sytuację: prawomocny rozwód za tobą, dokument w szufladzie, każde z Was idzie w swoją stronę.
I tutaj dobra wiadomość. W przypadku uzyskania prawomocnego rozwodu, sytuacja jest jasna i jednoznaczna.

Z dniem uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie byli małżonkowie nie dziedziczą po sobie z ustawy ani nie mają prawa do zachowku.

Małżeństwo zostało zakończone prawomocnie, prawo do dziedziczenia po sobie również.

Co jest istotne? Orzeczenie rozwodu musi być prawomocne.

Po uzyskaniu prawomocnego wyroku rozwodowego były małżonek może dziedziczyć po swoim byłym małżonku jedynie na podstawie testamentu.

Jeżeli więc w trakcie trwania małżeństwa sporządziłeś testament, w którym jako spadkobiercę lub zapisobiercę wskazałeś małżonka, a następnie rozwiedliście się i nie chcesz, żeby były małżonek dziedziczył po Tobie, pamiętaj, aby zmienić testament.  

Czy małżonek w trakcie rozwodu ma prawo do spadku z ustawy?

Odpowiedź na to pytanie często zaskakuje moich Klientów, szczególnie wówczas, gdy małżonkowie od lat ze sobą nie zamieszkują i prowadzą osobne życia.

Wielu osobom wydaje się, że jeśli rozwód jest „na ostatniej prostej”, to drugi małżonek już nic nie odziedziczy.

To niestety nieprawda. Jest to mit, który może prowadzić do wielu bardzo bolesnych i kosztownych sytuacji oraz komplikacji.

Z przepisów prawa spadkowego wynika, że dopóki rozwód nie jest prawomocny, małżonkowie nadal dziedziczą po sobie ustawowo.

Dlaczego tak się dzieje?
Ponieważ z punktu widzenia prawa mąż i żona nadal są formalnie małżeństwem.
Fakt, że postępowanie rozwodowe trwa i relacja pomiędzy małżonkami już nie istnieje, nie ma żadnego znaczenia.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli mąż lub żona umrze w trakcie sprawy rozwodowej, to drugi małżonek:

• wchodzi do kręgu spadkobierców ustawowych (razem z dziećmi bądź innymi krewnymi, np. rodzicami zmarłego),
• dziedziczy z ustawy,
• ma prawo do zachowku (np. jeżeli został pominięty w testamencie),

Innymi słowy: postępowanie rozwodowe co do zasady nie odbiera praw do spadku po małżonku, dopóki nie zapadnie prawomocny wyrok rozwodowy.

To ogromne ryzyko dla osób w trudnych, konfliktowych związkach, szczególnie tych, które faktycznie od lat już nie istnieją, każde z małżonków żyje osobno albo małżonkowie faktycznie założyli już nowe rodziny.

Wiele osób w takiej sytuacji czuje niesprawiedliwość. Zdarzają się takie historie, kiedy pomiędzy małżonkami był duży konflikt, sąd wyznaczył już termin ogłoszenia wyroku rozwodowego, ale jeden z małżonków nagle umiera, np. ginie w wypadku samochodowym.

Co się dzieje wówczas? Czy osoba, z którą zmarły nie chciał już mieć nic wspólnego nadal ma prawo do spadku?

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia

Przepisy prawa, a dokładnie art. 940 kodeksu cywilnego przewidują pewien wyjątek. Jest nim możliwość wyłączenia małżonka od dziedziczenia, jeżeli:

• postępowanie o rozwód było w toku,
• zmarły spadkodawca żądał rozwodu z winy drugiego małżonka,
• żądanie rozwodu z winy drugiego małżonka było uzasadnione.

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia po drugim małżonku wymaga przeprowadzenia postępowania sądowego, ponieważ o takim wyłączeniu orzeka sąd.

Wniosek o wyłączenie małżonka od dziedziczenia może złożyć każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych.

Postępowanie o wyłączenie małżonka od dziedziczenia po współmałżonku jest skomplikowane, ponieważ wymaga oceny wszystkich okoliczności, w tym okoliczności dotyczących rozwodu, postępowania rozwodowego, tego na jakim etapie była sprawa o rozwód, analizy dowodów .

W praktyce warto tutaj korzystać z profesjonalnej pomocy adwokata. Takie postępowanie stanowi często jedyną szansę na sprawiedliwość dla rodziny zmarłego, która nie chce, aby osoba odpowiedzialna za rozpad małżeństwa otrzymała spadek.

Separacja sądowa a dziedziczenie po małżonku

Sądowa separacja może zostać orzeczona, jeżeli pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia. Nie jest to zatem rozkład trwały, lecz etap, w którym w małżeństwie nie dzieje się dobrze, istnieje jeszcze nadzieja, że małżeństwo uda się uratować.

Skutki prawne separacji są bardzo podobne do rozwodu, również w prawie spadkowym.

Oznacza to, że z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o separacji:

• małżonkowie nie dziedziczą po sobie,
• małżonkowie nie mają prawa do zachowku (np. jeżeli małżonek został pominięty w testamencie),
• małżonkowie mogą dziedziczyć po sobie tylko z testamentu (jeżeli zostaną w nim wskazani).

Pamiętaj jednak, aby nie mylić separacji sądowej z separacją faktyczną. Skutki są zupełnie różne, co wyjaśniam poniżej.

Separacja faktyczna a dziedziczenie po małżonku

Separacja faktyczna (nieformalna) to sytuacja, w której małżonkowie w praktyce czasowo się rozstali, nie mieszkają razem lub nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, często żyjąc jakby byli po rozwodzie.

Taka separacja faktycznie (nieformalna) nie ma jednak żadnych konsekwencji z punktu widzenia prawa, zarówno prawa cywilnego, rodzinnego jak i prawa spadkowego.

W świetle prawa małżonkowie nadal są małżeństwem, a zatem:

• dziedziczą po sobie,
• mają prawo do zachowku (jeżeli małżonek został pominięty w testamencie).

Separacja faktyczna, czyli separacja „na słowo”, „na próbę”, „na jakiś czas” nie ma żadnego wpływu na dziedziczenie i prawo do spadku po małżonku. I nie ma znaczenia, że ostatni wspólny obiad jedliście 8 lat temu.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że po prawomocnym orzeczeniu rozwodu małżonkowie tracą prawo do dziedziczenia po sobie z ustawy. Jednak warto pamiętać o mniej oczywistych przypadkach: separacji i śmierci jednego z małżonków w trakcie postępowania rozwodowego. Konsekwencje prawne w tych sytuacjach są różne. Każda sprawa jest inna, duże znaczenie mają okoliczności, kontekst, relacje partnerów, szczególnie wówczas, gdy rozwód jest w toku, śmierć nastąpiła nagle bądź małżonkowie od lat pozostawali w faktycznej separacji.

Wiele osób uważa, że jeżeli jedno z małżonków chce się rozwieść, to sąd zawsze ten rozwód orzeknie.

Tymczasem nie zawsze tak jest.

Są przypadki, kiedy sąd nie orzeknie rozwodu, nawet jeśli jeden z małżonków bardzo tego chce. Sytuacje te zostały określone w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

A zatem kiedy sąd nie może orzec rozwodu? Sprawdź.

Brak „zupełnego i trwałego rozkładu pożycia”

Zgodnie z polskim prawem, żeby doszło do rozwodu, musi nastąpić zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Co to właściwie oznacza?

• Zupełny rozkład pożycia małżeńskiego oznacza, że wygasły wszystkie więzi pomiędzy małżonkami: emocjonalna, fizyczna i gospodarcza.
• Trwały rozkład pożycia małżeńskiego oznacza, iż z okoliczności wynika, że pomiędzy małżonkami nie ma możliwości powrotu i zerwane między nimi więzi nie wrócą.

Jeżeli sąd uzna, że rozkład pożycia małżeńskiego nie jest zupełny, na przykład małżonkowie nadal współżyją (czyli istnieje więź fizyczna) albo nie jest trwały (np. niedawno się pokłócili, ale jest szansa, że więzi znowu wrócą), to nie orzeknie rozwodu.

Z praktyki mogę podpowiedzieć, że w sytuacji, gdy sąd ma wątpliwości, czy rozkład pożycia jest trwały, może odroczyć rozprawę na daleki termin i poprosić małżonków, by jeszcze raz zastanowili się nad swoją decyzją albo podjęli kroki w kierunku uratowania małżeństwa.

Sprzeczność z dobrem wspólnych małoletnich dzieci

Sąd podczas postępowania rozwodowego zawsze bierze pod uwagę dobro małoletnich dzieci małżonków. Nawet jeśli między małżonkami wszystko się skończyło i nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro małoletnich dzieci.

Co właściwie kryje się pod pojęciem sprzeczności z dobrem wspólnych małoletnich dzieci małżonków?

Chodzi o wyjątkowe przypadki. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że w praktyce każdy rozwód jest w pewien sposób sprzeczny z dobrem dziecka, ponieważ to małżeństwo powinno zabezpieczać interesy rodziny i dziecka. Przynajmniej taki jest jeden z celów tej instytucji.

Sprzeczność z dobrem małoletniego dziecka, przez którą sąd może nie orzec rozwodu to szczególne sytuacje, gdy wskutek rozwodu małżonków prawidłowy rozwój dziecka jest zagrożony lub byłby zdecydowanie gorszy niż wtedy, gdyby rozwodu nie było.

Innymi słowy, sąd może uznać, że utrzymanie małżeństwa będzie lepsze dla dzieci niż rozwód. W praktyce takie sytuacje zdarzają się niezwykle rzadko i muszą być wyjątkowo szczególne oraz poparte stosownymi opiniami psychologów.

Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego

Kolejny przypadek, kiedy rozwód nie jest dopuszczalny, to sytuacja, gdy orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Przesłanka ta jest pojęciem nieostrym i wątpię, aby kiedykolwiek komukolwiek udało się opracować jej pełną definicję. Dlaczego? Ponieważ zależy to każdorazowo od okoliczności faktycznych w danej sprawie. Ta elastyczność umożliwia sądowi zweryfikowanie w kontekście konkretnego przypadku, czy rozwód nie będzie wysoce niesprawiedliwy lub rażąco krzywdzący dla jednej ze stron.

Chodzi o takie przypadki, w których orzeczenie rozwodu mogłoby spowodować rażące pokrzywdzenie jednego z małżonków lub być niezgodne z zasadami moralności.

Przykłady:

• Małżonek od lat jest ciężko chory, potrzebuje opieki i pomocy, a druga strona chce się rozwieść i „zniknąć” z życia chorego.
• Małżonkowie wspólnie zdecydowali o aborcji płodu, w wyniku której małżonka doznała uszkodzeń wewnętrznych i stała się osobą niepełnosprawną potrzebującą stałej opieki.

Przypadek, gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny

Jeśli sąd uzna, że za rozpad małżeństwa wyłączną winę ponosi jeden z małżonków (np. przez zdradę, przemoc, porzucenie), a ten właśnie małżonek chce rozwodu, to wówczas sąd nie orzeknie rozwodu.

Od tej zasady są jednak dwa wyjątki:

1) gdy małżonek niewinny wyrazi zgodę na rozwód albo

2) odmowa zgody na rozwód przez małżonka niewinnego jest w określonych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

O ile pierwszy z wyjątków jest jasny, o tyle w przypadku drugiego z nich chodzi o sytuacje, gdy odmowa małżonka niewinnego jest podyktowana takimi motywami jak zemsta, nienawiść, szykana. Przykładowo, małżonkowie faktycznie już od wielu lat ze sobą nie żyją, ale małżonek niewinny chce zrobić na złość temu drugiemu i odmawia zgody na rozwód, aby zemścić się.

Jak widzisz, prawo przewiduje przesłanki, których wystąpienie może spowodować, że sąd nie orzeknie rozwodu. Każda z tych przesłanek jest analizowana w okolicznościach konkretnej sprawy.

Ale do rzeczy.

Czym jest procedura „Niebieskie Karty”?

Procedura „Niebieskie Karty” została wprowadzona w życie w 2010 roku ustawą o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, ale w praktyce zaczęła być stosowana w 2012 roku. Jest to specjalna procedura, która pozwala na natychmiastowe działanie w przypadku podejrzenia przemocy domowej. Procedura „Niebieskie Karty” jest dosyć szczegółowa, więc w tym artykule przedstawię Ci jedynie najważniejsze informacje w tym zakresie.

Co jest bardzo ważne? Jej uruchomienie nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy ani osoby, wobec której istnieje takie podejrzenie. Osoba doznająca przemocy nie musi dysponować żadnymi dowodami. Wystarczy samo zgłoszenie podejrzenia stosowania przemocy.

Kto może wszcząć tę procedurę?

Zapewne najczęściej kojarzy się z ofiarą przemocy lub z Policją, kiedy to policjant wszczyna procedurę w trakcie lub po interwencji domowej bądź też na dyżurze, gdy zgłasza się osoba chcąca złożyć zawiadomienie o przemocy domowej. Jednakże nie tylko policjant może rozpocząć procedurę Niebieskiej Karty. Poza funkcjonariuszem Policji równie dobrze może to zrobić: pracownik ochrony zdrowia (lekarz, pielęgniarka, położna, ratownik medyczny), pracownik oświaty (nauczyciel,  dyrektor przedszkola), pracownik socjalny czy przedstawiciel gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Wystarczy, że dana osoba ze wskazanej powyżej grupy podmiotów podejrzewa, iż ktoś może być ofiarą przemocy.

Jak dokładnie wygląda formalne wszczęcie procedury?

Procedura „Niebieskie Karty” rozpoczyna się w momencie wypełnienia formularza „Niebieska Karta-A”, co powinno nastąpić w obecności osoby, która jest dotknięta przemocą w rodzinie. W sytuacji, gdyby ten kontakt był niemożliwy, odbywa się to bez udziału tej osoby.

Co dzieje się w dalszej kolejności?

W ciągu najbliższych dni sprawa trafia do zespołu interdyscyplinarnego, który następnie powołuje tak zwaną grupę diagnostyczno-pomocową. Cóż to jest za zespół? Zespół ten funkcjonuje w każdej gminie, a w jego skład wchodzą osoby z różnych instytucji, takich jak Policja, ochrona zdrowia, oświata, pomoc społeczna. Zespół jest odpowiedzialny za działania od strony formalnej. Natomiast grupa diagnostyczno-pomocowa ma za zadanie współpracować z konkretną rodziną, aby zatrzymać przemoc domową. W jej skład co do zasady wchodzą pracownik socjalny i policjant – dzielnicowy.

Grupa diagnostyczno-pomocowa analizuje sytuację na podstawie formularza „Niebieska Karta-A” i decyduje, co dalej robić. Jej celem jest zapewnienie bezpieczeństwa osobie doznającej przemocy i zatrzymanie tej przemocy. Czasami wszystko kończy się na jednej rozmowie, innym razem trzeba opracować plan pomocy. Grupa zaprasza na rozmowy zarówno osobę doznającą przemocy, jak i osobę podejrzewaną o jej stosowanie.

Nie ma jednak mowy o konfrontacji! Każda z tych osób jest wzywana i wysłuchiwana osobno. Po spotkaniu z osobą pokrzywdzoną grupa wypełnia formularz „Niebieska Karta-C”, a po rozmowie z podejrzaną o przemoc – „Niebieska Karta-D”. Następnie grupa podejmuje dalsze kroki.

Kiedy kończy się procedura „Niebieskie Karty”?

1. Po pierwsze, kiedy ustanie przemoc i istnieje uzasadnione przypuszczenie, że nie będzie stosowana w przyszłości. Wówczas po zakończeniu procedury, przez 9 miesięcy może być prowadzony tzw. monitoring – to działania kontrolne, których celem jest zapewnienie, że ofiara nadal jest bezpieczna.
2. Po drugie, kiedy grupa diagnostyczno-pomocowa stwierdzi brak zasadności podejmowania działań.

Co, jeśli przemocy nie było?

Nie rzadko zdarza się, że ktoś został niesłusznie oskarżony o stosowanie przemocy domowej. Do takich sytuacji dochodzi na przykład w trakcie postępowań rozwodowych, kiedy jedno z małżonków składa takie zawiadomienie (nie mając do tego podstaw!), aby wykorzystać założenie Niebieskiej Karty w postępowaniu sądowym o rozwód. Oczywiście jest to działanie nieuczciwe, ale niestety w praktyce występuje i to całkiem często.

Czy wówczas jest szansa na zakończenie procedury „Niebieskie Karty”?

Tak. Grupa diagnostyczno-pomocowa może taką procedurę zakończyć, jeśli uzna, że przemoc nie wystąpiła. Na jakiej podstawie to robi? Po analizie dokumentów i wysłuchaniu obu stron. Zatem w przypadku osoby podejrzanej o stosowanie przemocy domowej ważne jest stawienie się na spotkanie z grupą diagnostyczno-pomocą i przedstawienie wszystkich informacji.

Czy możesz obronić się w przypadku bezpodstawnego zgłoszenia Niebieskiej Karty?

Tak! W toku procedury można zgłaszać wyjaśnienia, wnioski, dokumenty. Można złożyć skargę do wojewody. Po zakończeniu procedury z powodu niewystąpienia przemocy można złożyć pozew o naruszenie dóbr osobistych.

O czym warto dodatkowo pamiętać?

O tym, że procedurę „Niebieskie Karty” może zakończyć wyłącznie grupa diagnostyczno-pomocowa. Nikt inny! Formalnie nie może tego zrobić osoba, która zgłosiła przemoc. Taka osoba nie może już cofnąć swojego zgłoszenia czy zrezygnować. Może jedynie poprosić o zakończenie procedury, ale decyzja należy wyłącznie do grupy diagnostyczno-pomocowej.

Dlaczego na to zwracam uwagę?

Dlatego, że czasami małżonkowie w toku spraw rozwodowych lub z innych przyczyn proszą o uruchomienie procedury „Niebieskie Karty”, choć przemoc domowa nie wystąpiła. Następnie jak małżonkowie dojdą do porozumienia, chcą tę procedurę zakończyć, czyli potocznie „zamknąć Niebieską Kartę”. Nie jest to jednak już takie proste, w szczególności kiedy w rodzinie są dzieci i ruszy cała „machina” pomocowa. I wówczas może okazać się, że osoba bezpodstawnie zgłaszająca przemoc sama doświadczy przykrych konsekwencji swoich niewłaściwych zachowań….

Przytoczę tutaj historię jednej z moich klientek, wobec której wszczęto procedurę Niebieskiej Karty po zgłoszeniu takiej informacji przez jej męża. Moja klientka została oskarżona o przemoc domową wobec męża i dzieci. Okazało się, że małżonkowie pokłócili się o sprawy majątkowe i mąż w złości zgłosił przemoc domową na Policji. Przemocy nie było… Tyle tylko, że po zgłoszeniu ruszyła cała procedura: wizyty pracownika socjalnego i dzielnicowego, wywiad w szkole, wszczęcie postępowania o ograniczenie władzy rodzicielskiej, postępowania karnego. Małżonkowie chcieli zamknąć Niebieską Kartę, ale ich wyjaśnienia nie wystarczyły i trzeba było podjąć wiele czynności, aby tę sprawę zamknąć.

Skutki założenia Niebieskiej Karty są poważne. Poza opisanymi powyżej, procedury Niebieskiej Karty negatywnie wpływa na opinię osoby oskarżonej o przemoc domową wśród rodziny, znajomych czy w pracy. A niestety nawet jedna nieprawdziwa opinia czy informacja może na zawsze zmienić relacje z innymi ludźmi.

Jesteś osobą doznającą przemocy lub niesłusznie oskarżoną o przemoc? Nie wiesz jak wygląda postępowanie i co możesz zrobić? Skontaktuj się ze mną. Wyjaśnię Ci krok po kroku, jakie masz prawa i jak mogę Ci pomóc.

Spieszę do Was z informacją o nowej zmianie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Chodzi o zmianę art. 59 k.r.o. a dokładniej o wydłużenie terminu do złożenia oświadczenia o powrocie do nazwiska, które dana osoba nosiła przed zawarciem małżeństwa.

Ale zacznijmy od początku…

Przepis art. 59 k.r.o. dotyczy sytuacji, gdy rozwiedziona osoba chce powrócić do nazwiska sprzed zawarcia małżeństwa. Może to być więc powrót do nazwiska panieńskiego, kawalerskiego albo nazwiska jeszcze wcześniejszego małżonka/małżonki.

Zgodnie z aktualną, na razie obowiązującą treścią tego przepisu:

W ciągu trzech miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub konsulem powrócić do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa.

Obecnie, aby powrócić do nazwiska sprzed zawarcia małżeństwa, trzeba złożyć takie oświadczenie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub konsulem w ciągu 3 miesięcy od chwili uprawomocnienia się wyroku rozwodowego.

Jeżeli ktoś się spóźni i zgłosi po tym terminie, to powrót do poprzedniego nazwiska na podstawie przepisu art. 59 k.r.o. (czyli w sposób prosty i szybki – wystarczy jedynie złożyć oświadczenie) nie będzie możliwy.

Dlaczego? Ponieważ jest to tzw. termin zawity, co oznacza, że gdy termin ten upłynie, uprawnienie do powrotu do poprzedniego nazwiska na podstawie art. 59 k.r.o. wygasa. Nie ma znaczenia, czy ktoś zapomniał, chorował, nie znał tego przepisu, zmienił zdanie i jednak zechciał wrócić do swojego poprzedniego nazwiska. Terminu z art. 59 k.r.o. nie można przedłużyć.

Po tym terminie można starać się o zmianę nazwiska, ale na podstawie przepisów ustawy o zmianie nazwiska i imienia. Ścieżka ta trwa dłużej i jest bardziej skomplikowana, ponieważ należy spełnić przesłanki wskazane w ustawie.

3 miesiące to stosunkowo krótki czas, więc z pomocą przyszedł ustawodawca.

W dniu 24 czerwca 2025 r. Sejm uchwalił zmianę przepisu art. 59 k.r.o., zgodnie z którą złożenie oświadczenia o powrocie do nazwiska sprzed zawarcia małżeństwa będzie możliwe w ciągu 1 roku od uprawomocnienia się wyroku w sprawie o rozwód.

Zatem termin 3 miesięcy został wydłużony i zmieniony na 1 rok.

Zmiana wejdzie w życie 8 października 2025 roku. Od tej daty każdy rozwiedziony małżonek będzie miał 1 rok na to, aby złożyć oświadczenie o powrocie do nazwiska sprzed zawarcia małżeństwa.

Co więcej, zgodnie ze zmianami, jeżeli dotychczasowy termin 3 miesięcy nie upłynie przed dniem wejścia w życie zmiany art. 59 k.r.o. – czyli przed 8 października 2025 roku, to termin ten wydłuża się do roku.

Czy to dobra zmiana? Zdecydowanie tak.

Czy to jedynie mała zmiana? Dla niektórych z pewnością tak. Jednak dla wielu osób po rozwodzie jest to ważna zmiana. Nie każdy chce dalej nosić nazwisko byłego małżonka. Często kojarzy się ono z trudnymi przeżyciami, bolesnym rozstaniem, przywołuje wspomnienia, emocje, dana osoba nie jest po prostu z nim związana albo zwyczajnie ktoś chce oddzielić ten etap życia grubą kreską i zacząć na nowo. Z doświadczenia i z życia moich Klientów wiem, że wielu z nich po rozwodzie używa na co dzień i przedstawia się czy podpisuje swoim nazwiskiem sprzed małżeństwa.

Dłuższy czas na podjęcie decyzji pozwala spokojnie przemyśleć tę kwestię i nie działać pod presją czasu zaraz po rozwodzie, kiedy wiele spraw jest jeszcze świeżych i emocjonalnie trudnych.

Mała zmiana, duży efekt? Czas pokaże.